Dịch vụ người Việt gần bạn

English
← Khám phá Canada

Các nhân vật lịch sử, văn hóa

Biết một vài nhân vật quen thuộc của Canada giúp bạn hiểu tại sao người ta nhắc đến họ trên tiền giấy, tên đường, tên trường, và hiểu thêm đất nước đã đi qua điều gì. Bài này giới thiệu ngắn gọn, theo nhóm, các nhân vật lịch sử và văn hóa nổi bật. Một số người có di sản phức tạp: họ có công lớn nhưng cũng có những quyết định gây tổn thương cho nhiều cộng đồng, và Canada ngày nay vẫn đang nhìn lại những điều đó.

Thời lập quốc

  • Jacques Cartier (1491–1557): nhà thám hiểm người Pháp, đặt chân đến vùng sông St. Lawrence vào thập niên 1530. Từ "Canada" có thể bắt nguồn từ chữ kanata của người bản địa, nghĩa là "làng".
  • Samuel de Champlain: Samuel-de-champlain-s
    Samuel de Champlain · Théophile Hamel, Public domain
    Samuel de Champlain (1567–1635): lập khu định cư Quebec năm 1608, được gọi là "cha đẻ của Tân Pháp".
  • Sir John A. Macdonald (1815–1891): thủ tướng đầu tiên của Canada, người có công lớn trong việc lập liên bang năm 1867 và xây tuyến đường sắt xuyên lục địa. Tuy nhiên, chính quyền của ông cũng gắn với hệ thống trường nội trú cho trẻ em bản địa và chính sách thuế đầu người đánh vào người Hoa (Chinese Head Tax). Nhiều thành phố đã gỡ hoặc đổi tượng của ông, và đây là chủ đề tranh luận thường gặp.
  • George-Étienne Cartier: George-Étienne Cartier
    George-Étienne Cartier · Notman & Son, Public domain
    George-Étienne Cartier: một trong những "Cha đẻ của Liên bang", đại diện cho người Quebec.
  • Wilfrid Laurier: Wilfrid Laurier in 1907 (Spocked)
    Wilfrid Laurier · Kelapstick, CC BY-SA 4.0
    Sir Wilfrid Laurier (1841–1919): thủ tướng người Canada gốc Pháp đầu tiên, nổi tiếng vì tìm cách hòa giải giữa người nói tiếng Anh và tiếng Pháp. Ông xuất hiện trên tờ 5 đô la.

Người bản địa và quyền lợi

  • Tecumseh (khoảng 1768–1813): thủ lĩnh người Shawnee, liên minh với người Anh để bảo vệ đất đai trong cuộc chiến năm 1812.
  • Louis Riel (1844–1885): thủ lĩnh người Métis, lãnh đạo hai cuộc nổi dậy ở vùng Prairie và là người lập ra tỉnh Manitoba. Ông bị xử tử vì tội phản quốc, nay nhiều người xem ông là người bảo vệ quyền người Métis.
  • Pauline Johnson: Tekahionwake ca 1895
    Pauline Johnson · Cochran, Public domain
    Pauline Johnson (1861–1913): nhà thơ và diễn giả người Mohawk, giới thiệu văn hóa bản địa đến khán giả cả nước.
  • Phyllis Webstad: Phyllis Webstad (BC government presentation)
    Phyllis Webstad · Government of BC, CC BY 3.0
    Phyllis Webstad: người sáng lập Orange Shirt Day (30/9), chia sẻ câu chuyện bị lấy mất chiếc áo cam khi vào trường nội trú, trở thành biểu tượng của Ngày Quốc gia về Sự thật và Hòa giải.

Chính trị và xã hội hiện đại

  • Lester B. Pearson: Lester B. Pearson portrait 1958
    Lester B. Pearson · Ashley & Crippen, Public domain
    Lester B. Pearson (1897–1972): thủ tướng, đoạt giải Nobel Hòa bình 1957 nhờ vai trò gìn giữ hòa bình ở khủng hoảng Suez. Dưới thời ông có quốc kỳ lá phong (1965) và hệ thống lương hưu quốc gia.
  • Pierre Trudeau: Pierre Trudeau (1975)
    Pierre Trudeau · Rob Mieremet / Anefo, CC0
    Pierre Elliott Trudeau (1919–2000): thủ tướng chủ trương đa văn hóa (multiculturalism) năm 1971 và đưa Hiến chương Quyền và Tự do (Charter of Rights and Freedoms) vào hiến pháp năm 1982.
  • Tommy Douglas (1904–1986): chính trị gia ở Saskatchewan, được gọi là "cha đẻ của hệ thống y tế công (medicare)", nền tảng cho hệ thống bảo hiểm y tế mà người dân Canada dùng ngày nay.
  • Nellie McClung (1873–1951) và các "Famous Five": những nhà hoạt động tranh đấu cho quyền bầu cử của phụ nữ và công nhận phụ nữ là "con người" theo luật năm 1929.
  • Viola Desmond (1914–1965): doanh nhân người Canada gốc Phi ở Nova Scotia, bị bắt năm 1946 vì ngồi khu ghế dành cho người da trắng trong rạp chiếu phim. Bà là biểu tượng chống phân biệt chủng tộc và xuất hiện trên tờ 10 đô la.
  • Adrienne Clarkson: GG-Adrienne Clarkson2
    Adrienne Clarkson · Andrew Rusk, CC BY 2.0
    Adrienne Clarkson: sinh ở Hong Kong, đến Canada làm người tị nạn khi còn nhỏ, sau trở thành Toàn quyền Canada (đại diện của nguyên thủ) từ 1999 đến 2005, một câu chuyện nhập cư truyền cảm hứng.
  • Agnes Macphail: Agnes Macphail, 1934
    Agnes Macphail · Yousuf Karsh, Public domain
    Agnes Macphail (1890 đến 1954): người phụ nữ đầu tiên được bầu vào Hạ viện Canada, năm 1921. Bà vận động cho cải cách nhà tù, quyền lợi nông dân và nhiều vấn đề xã hội. Câu chuyện của bà cho thấy quyền tham gia chính trị không mở ra cho mọi nhóm người cùng một lúc. Khi tìm hiểu lịch sử bầu cử, hãy hỏi: lúc đó ai được bỏ phiếu, ai vẫn bị loại, và vì sao?

Khoa học, y học và khám phá

  • Frederick Banting: Fredrick banting
    Frederick Banting · Arthur Goss, Public domain
    Frederick Banting (1891–1941) và Charles Best: nhóm nghiên cứu ở Toronto tìm ra insulin năm 1921, cứu sống hàng triệu người bị tiểu đường. Banting đoạt Nobel 1923.
  • Alexander Graham Bell: Alexander Graham Bell
    Alexander Graham Bell · Không rõ tác giả, Public domain
    Alexander Graham Bell (1847–1922): người gốc Scotland, phát minh điện thoại và có nhiều thí nghiệm khi sống ở Ontario và Nova Scotia.
  • Sir Sandford Fleming (1827–1915): đề xuất hệ thống múi giờ chuẩn trên toàn thế giới.
  • Roberta Bondar: Roberta Bondar2
    Roberta Bondar · JSC/NASA, Public domain
    Roberta Bondar: nhà du hành vũ trụ nữ đầu tiên của Canada (1992).
  • Chris Hadfield: chỉ huy Trạm Vũ trụ Quốc tế, nổi tiếng nhờ video hát trên quỹ đạo.
  • David Suzuki: nhà khoa học và nhà hoạt động môi trường, người dẫn chương trình The Nature of Things quen thuộc nhiều năm.
  • Terry Fox (1958–1981): bị ung thư xương và mất một chân, ông bắt đầu Marathon of Hope năm 1980, chạy xuyên Canada để gây quỹ nghiên cứu ung thư. Ông phải dừng lại sau hơn 5.000 km vì bệnh tái phát. Hằng năm Terry Fox Run vẫn được tổ chức ở trường học và cộng đồng.

Văn học nghệ thuật

  • L. M. Montgomery: tác giả Anne of Green Gables (Anne tóc đỏ dưới chái nhà xanh), lấy bối cảnh đảo Prince Edward.
  • Margaret Atwood: Margaret Atwood 2015
    Margaret Atwood · Larry D. Moore, CC BY 4.0
    Margaret Atwood: nhà văn nổi tiếng thế giới với The Handmaid's Tale.
  • Alice Munro: bậc thầy truyện ngắn, đoạt Nobel Văn học 2013.
  • Leonard Cohen: Leonard Cohen 1 2013
    Leonard Cohen · Takahiro Kyono, CC BY 2.0
    Leonard Cohen: nhạc sĩ, nhà thơ nổi tiếng thế giới.
  • Joni Mitchell: nữ ca sĩ, nhạc sĩ có ảnh hưởng lớn trong nhạc folk.
  • Neil Young: ca sĩ, nhạc sĩ rock và folk có ảnh hưởng lớn.
  • Celine Dion: ca sĩ pop người Quebec, nổi tiếng khắp thế giới.
  • Justin Bieber: Justin Bieber in 2015
    Justin Bieber · Lou Stejskal, CC BY 2.0
    Justin Bieber: ca sĩ pop đến từ Ontario, nổi tiếng từ khi còn rất trẻ.
  • Drake: rapper và ca sĩ đến từ Toronto.
  • The Weeknd: ca sĩ đến từ Toronto, nổi tiếng thế giới với nhạc R&B và pop.
  • Group of Seven: Group-of-seven-artists
    Group of Seven · Arthur Goss, Public domain
    Group of Seven: nhóm họa sĩ phong cảnh nổi tiếng thế kỷ 20, vẽ rừng, hồ và núi Canada.
  • Emily Carr: họa sĩ Bờ Tây, nổi tiếng với tranh rừng và cột vọng của người bản địa.
  • Kim Thúy: nhà văn gốc Việt, sinh ở Sài Gòn, đến Quebec tị nạn năm 1979. Tiểu thuyết Ru của bà được dịch ra nhiều thứ tiếng và là niềm tự hào của cộng đồng Việt.
  • Oscar Peterson: Oscar Peterson in 1977
    Oscar Peterson · Tom Marcello, CC BY-SA 2.0
    Oscar Peterson (1925 đến 2007): nghệ sĩ piano jazz sinh ở Montréal, được đánh giá cao về kỹ thuật và đóng góp cho âm nhạc thế giới. Tên ông xuất hiện ở nhiều địa điểm văn hóa và chương trình âm nhạc. Khi tìm hiểu Canada qua nghệ thuật, hãy mở rộng ra nhiều dòng nhạc và nghệ sĩ từ các cộng đồng khác nhau, không chỉ nhạc pop hiện đại.

Thể thao & Giải trí

  • Wayne Gretzky: huyền thoại khúc côn cầu. Terry Fox cũng thuộc nhóm anh hùng quốc dân.
  • James Naismith: người Canada phát minh môn bóng rổ năm 1891.
  • Jackie Robinson không phải người Canada, nhưng chính ở Montréal ông có mùa bóng chày đầu tiên phá bỏ rào cản màu da năm 1946.
  • Ryan Reynolds: Ryan Reynolds TIFF 2014
    Ryan Reynolds · Tabercil, CC BY-SA 4.0
    Ryan Reynolds: diễn viên đến từ Vancouver, nổi tiếng với phim Deadpool.
  • Jim Carrey: diễn viên hài đến từ Ontario, nổi tiếng với The Mask và Ace Ventura.
  • Mike Myers: Mike Myers 2017 (37220071326) (cropped)
    Mike Myers · DoD News, CC BY 2.0
    Mike Myers: diễn viên hài đến từ Toronto, người đóng Austin Powers và lồng tiếng Shrek.
  • Sandra Oh: nữ diễn viên đến từ Ottawa, nổi tiếng với Grey's Anatomy và Killing Eve.
  • Keanu Reeves: diễn viên lớn lên ở Toronto, nổi tiếng với The Matrix và John Wick.
  • Hayley Wickenheiser: Hayley Wickenheiser at the 2010 Olympics
    Hayley Wickenheiser · VancityAllie.com, CC BY 2.0
    Hayley Wickenheiser (sinh năm 1978): cựu vận động viên hockey nhiều lần giành huy chương Olympic, sau đó theo đuổi nghề y. Bà là hình mẫu về thể thao nữ, về việc đổi hướng nghề nghiệp và tinh thần học tập suốt đời.
  • Rick Hansen (sinh năm 1957): vận động viên và nhà hoạt động về khả năng tiếp cận cho người khuyết tật. Từ 1985 đến 1987, ông thực hiện Man in Motion World Tour bằng xe lăn để nâng cao nhận thức và gây quỹ. Câu chuyện này giúp bạn hiểu thêm các khái niệm accessibility (khả năng tiếp cận) và barrier-free access (lối đi không rào cản), nên khi chọn nơi chốn hay dịch vụ, thông tin về lối vào không bậc, thang máy hay nhà vệ sinh tiếp cận được rất hữu ích cho nhiều người.

Người nhập cư và cộng đồng đa văn hóa

Canada được xây dựng bởi nhiều làn sóng nhập cư. Có nhiều nhân vật từng bị phân biệt: người Hoa xây đường sắt rồi bị đánh thuế đầu người, người Nhật bị đưa vào trại giam trong Thế chiến II, và nhiều người khác. Chính phủ đã chính thức xin lỗi các cộng đồng này, như lời xin lỗi về Chinese Head Tax năm 2006.

Với cộng đồng người Việt, mốc quan trọng là năm 1979–1980, khi Canada đón khoảng 60.000 người tị nạn Việt Nam, phần lớn nhờ chương trình bảo lãnh tư nhân (private sponsorship) của hàng nghìn nhóm dân thường, nhà thờ và tổ chức. Năm 1986, nhân dân Canada được trao Huy chương Nansen của Liên Hợp Quốc vì sự đóng góp này, và là lần duy nhất giải này được trao cho cả một dân tộc.

Làm sao để biết thêm?

  • Tiền giấy: quan sát các nhân vật trên tiền giấy Canada: Laurier (5 đô), Viola Desmond (10 đô), và nhiều người khác. Hãy xem trang của Ngân hàng Canada (và Bank of Canada Museum).
  • Heritage Minutes: các phim ngắn một phút về nhân vật và sự kiện lịch sử, có trên mạng.
  • Bảo tàng, thư viện, di tích: Canadian Museum of History (Gatineau, đối diện Ottawa), Royal Ontario Museum (Toronto), Pier 21 (Halifax) về nhập cư. Bảo tàng tiền tệ giúp tìm hiểu Viola Desmond, bảo tàng khoa học giới thiệu các nhà khoa học, bảo tàng lịch sử địa phương kể chuyện cộng đồng bản địa và người nhập cư. Trước khi đi, xem website để biết giờ mở cửa, giá vé, khả năng tiếp cận và lịch trưng bày. Địa điểm mang tên một nhân vật chưa chắc trình bày đủ những tranh luận về di sản của người đó.
  • Bài kiểm tra quốc tịch: nhiều nhân vật trong bài này xuất hiện trong sách học Discover Canada. Hãy học theo tài liệu chính thức, đừng chỉ dựa vào bài này (xem bài "Học và thi quốc tịch").

Cách kiểm chứng thông tin lịch sử: ưu tiên tài liệu của Library and Archives Canada, The Canadian Encyclopedia (một nguồn tham khảo biên tập, không phải cơ quan chính phủ), Parks Canada, bảo tàng và chính các cộng đồng liên quan. Với vấn đề gây tranh luận, hãy so sánh ngày tháng, tên gọi, địa điểm và hoàn cảnh giữa ít nhất hai nguồn. Với nhân vật bản địa, ưu tiên thêm nguồn do chính cộng đồng bản địa xuất bản.

Nguồn tham khảo

Đây là điểm bắt đầu để đối chiếu, và đường dẫn hay nội dung có thể thay đổi theo thời gian.

Kết luận

Mỗi nhân vật là một cánh cửa mở vào một phần lịch sử Canada, và cách tốt nhất để hiểu họ là đọc từ nhiều nguồn, nhiều góc nhìn.

💡 Cập nhật: tháng 11/2026. Bài này mang tính giới thiệu chung, không đầy đủ, và đánh giá về các nhân vật lịch sử có thể khác nhau theo góc nhìn và thay đổi theo thời gian. Hãy đối chiếu nguồn gốc khi dùng cho học tập hay xuất bản.

Ảnh minh họa từ Wikimedia Commons, bản quyền thuộc tác giả như ghi chú dưới ảnh.