Dịch vụ người Việt gần bạn

English
← Khám phá Canada

Thủ tướng Canada

Thủ tướng (Prime Minister) là người điều hành chính phủ Canada và là gương mặt chính trị được nhắc đến nhiều nhất. Nhưng vai trò này khác nhiều so với tổng thống ở Mỹ hay các nước khác, và ở Canada bạn không bầu thủ tướng trực tiếp. Bài này giải thích thủ tướng là ai, làm gì, chịu trách nhiệm trước ai, khác thủ hiến và thị trưởng ra sao, chính sách của thủ tướng ảnh hưởng đến người mới đến thế nào, và giới thiệu các thủ tướng đáng nhớ trong lịch sử.

💡 Người đang giữ chức có thể thay đổi, nên muốn biết chắc ai là thủ tướng vào ngày bạn đọc, hãy xem trang chính thức pm.gc.ca. Vào thời điểm cập nhật bài (tháng 11/2026), thủ tướng là Mark Carney, thuộc Đảng Tự do (Liberal), tuyên thệ nhậm chức ngày 14/3/2025 sau khi Justin Trudeau từ chức. Trước khi vào chính trường, ông từng là Thống đốc Ngân hàng Canada và Thống đốc Ngân hàng Anh, trở thành lãnh đạo Đảng Tự do vào tháng 3/2025 và được bầu vào Hạ viện trong cuộc tổng tuyển cử tháng 4/2025.

Thủ tướng được chọn như thế nào?

  • Khi bầu cử liên bang, người dân bầu dân biểu (MP) của khu mình. Thủ tướng thường là lãnh đạo của đảng giành nhiều ghế nhất ở Hạ viện.
  • Toàn quyền (Governor General) mời người đó thành lập chính phủ, và thủ tướng tuyên thệ nhậm chức ở Rideau Hall.
  • Thủ tướng phải luôn giữ được sự tín nhiệm (confidence) của Hạ viện. Nếu mất tín nhiệm, như khi bị bỏ phiếu bất tín nhiệm, thủ tướng phải từ chức hoặc xin tổ chức bầu cử mới.
  • Không có giới hạn nhiệm kỳ. Một người có thể làm thủ tướng nhiều năm, miễn là đảng của họ vẫn thắng bầu cử và vẫn chọn họ làm lãnh đạo. Thủ tướng cũng có thể từ chức hoặc bị đảng thay thế giữa nhiệm kỳ.
  • Vì vậy khi có bầu cử đảng nội bộ (leadership race) chọn lãnh đạo mới, người thắng cuộc có thể trở thành thủ tướng mà không cần tổng tuyển cử, nếu đảng đó đang cầm quyền.

Thủ tướng làm những gì?

  • Chọn nội các (Cabinet): đề cử các bộ trưởng phụ trách y tế, tài chính, di trú, quốc phòng và nhiều lĩnh vực khác.
  • Question Period: Question Period (32688924037)
    Question Period · Andrew Scheer, CC0
    Đặt ra chương trình nghị sự: quyết định những dự luật và ưu tiên của chính phủ, và chịu trách nhiệm trước Hạ viện, nhất là trong Question Period (giờ chất vấn).
  • Đề nghị bổ nhiệm: thủ tướng đề xuất với Toàn quyền việc bổ nhiệm thượng nghị sĩ, thẩm phán Tòa án Tối cao và nhiều chức vụ quan trọng khác.
  • Đại diện Canada với thế giới: dự các hội nghị như G7, NATO, Khối Thịnh vượng chung và gặp các nhà lãnh đạo nước khác.
  • Đề nghị giải tán Quốc hội: thủ tướng có thể xin Toàn quyền giải tán Quốc hội để tổ chức bầu cử sớm.
  • Ủy quyền cho Văn phòng Thủ tướng (PMO) và Văn phòng Hội đồng Cơ mật (PCO): hai cơ quan giúp thủ tướng điều hành chính sách và công việc hằng ngày.

Danh xưng: thủ tướng được gọi là The Right Honourable (Ngài Đáng kính), danh xưng mà nhiều người giữ suốt đời.

Thủ tướng khác gì tổng thống?

  • Tổng thống Mỹ do dân bầu trực tiếp (thông qua đại cử tri), vừa là nguyên thủ vừa là người đứng đầu chính phủ. Ở Canada, hai vai trò này tách riêng: nguyên thủ là nhà vua (do Toàn quyền đại diện), còn thủ tướng đứng đầu chính phủ.
  • Thủ tướng vẫn là một dân biểu và phải ngồi trong Hạ viện, trả lời chất vấn thường xuyên. Tổng thống Mỹ không ngồi ở Quốc hội.
  • Quyền lực thủ tướng phụ thuộc vào việc đảng có đa số ghế hay không. Với chính phủ thiểu số, thủ tướng phải thương lượng với các đảng khác để thông qua luật.

Nơi làm việc và nơi ở

  • Văn phòng thủ tướng: nằm ở khu Langevin Block, ngay đối diện Parliament Hill ở Ottawa.
  • 24 Sussex Drive: 24 Sussex Drive Ottawa
    24 Sussex Drive · Kelisi, Public domain
    24 Sussex Drive: dinh thự chính thức của thủ tướng từ năm 1951, nhưng đã xuống cấp và không còn dùng làm nơi ở trong nhiều năm. Các thủ tướng gần đây ở tại Rideau Cottage, trong khuôn viên Rideau Hall.
  • Stornoway: dinh thự chính thức của Lãnh đạo phe đối lập (Leader of the Official Opposition).

Các thủ tướng đáng nhớ

  • Sir John A. Macdonald (1867–1873, 1878–1891): thủ tướng đầu tiên, lập liên bang và xây đường sắt xuyên lục địa. Cũng gắn với hệ thống trường nội trú cho trẻ em bản địa và thuế đầu người đánh vào người Hoa.
  • Sir Wilfrid Laurier (1896–1911): thủ tướng người Canada gốc Pháp đầu tiên, nổi tiếng vì hòa giải hai cộng đồng Anh và Pháp.
  • Robert Borden: Canada's Prime Minister Robert Borden surveys the ruins of the Explosi
    Robert Borden · Ross Dunn, CC BY-SA 2.0
    Sir Robert Borden (1911–1920): dẫn dắt Canada trong Thế chiến I, đưa Canada có tiếng nói riêng trên trường quốc tế.
  • W. L. Mackenzie King: William Lyon Mackenzie King PM
    W. L. Mackenzie King · Blainewhite, CC BY-SA 4.0
    William Lyon Mackenzie King (1921–1926, 1926–1930, 1935–1948): thủ tướng tại vị lâu nhất (tổng cộng hơn 21 năm), dẫn dắt Canada qua Thế chiến II.
  • Lester B. Pearson: Lester B. Pearson portrait 1958
    Lester B. Pearson · Ashley & Crippen, Public domain
    Lester B. Pearson (1963–1968): đoạt Nobel Hòa bình 1957, dưới thời ông có quốc kỳ lá phong (1965) và hệ thống y tế công toàn quốc mở rộng.
  • Pierre Trudeau: Pierre Trudeau (1975)
    Pierre Trudeau · Rob Mieremet / Anefo, CC0
    Pierre Elliott Trudeau (1968–1979, 1980–1984): đưa vào Hiến chương Quyền và Tự do (1982) và chính sách đa văn hóa.
  • Joe Clark (1979–1980): thủ tướng trẻ tuổi. Chính phủ của ông và kế nhiệm ông, ông Trudeau, đón nhận hàng chục nghìn người tị nạn Việt Nam thông qua chương trình bảo lãnh tư nhân.
  • Brian Mulroney (1984–1993): ký hiệp định tự do thương mại với Mỹ và đưa thuế GST vào năm 1991.
  • Kim Campbell (1993): nữ thủ tướng đầu tiên của Canada, tại nhiệm vài tháng.
  • Jean Chrétien (1993–2003): thắng ba lần bầu cử liên tiếp, đối mặt cuộc trưng cầu ly khai Quebec năm 1995.
  • Stephen Harper (2006–2015): thủ tướng của đảng Bảo thủ. Chính phủ ông có lời xin lỗi chính thức về thuế đầu người đánh vào người Hoa (2006) và về các trường nội trú bản địa (2008).
  • Justin Trudeau: Canadian Prime Minister Justin Trudeau at Guru Ravidass Temple, Vancou
    Justin Trudeau · Wikiravidas, CC0
    Justin Trudeau (2015–2025): con trai của Pierre Trudeau. Thời kỳ có hợp pháp hóa cần sa, đón người tị nạn Syria và các chính sách khí hậu.
  • Mark Carney (từ 2025): cựu thống đốc Ngân hàng Canada và Ngân hàng Anh, lên làm thủ tướng sau cuộc bầu cử năm 2025. Để biết thông tin mới nhất, hãy xem trang chính thức pm.gc.ca.

Danh sách đầy đủ có 24 thủ tướng tính đến thời điểm viết bài. Hãy kiểm tra trang chính thức của Chính phủ để biết người đương nhiệm và các cập nhật.

Nội các và quyền hạn: thủ tướng có làm luật một mình được không?

Nội các (Cabinet) là nhóm các bộ trưởng phụ trách tài chính, y tế, quốc phòng, nhập cư, đối ngoại và nhiều lĩnh vực khác. Thủ tướng chọn thành viên Nội các (việc bổ nhiệm chính thức theo cơ chế hiến định). Nội các thống nhất chính sách, chịu trách nhiệm chính trị tập thể trước Hạ viện, và mỗi bộ trưởng còn chịu trách nhiệm về lĩnh vực được giao. Ví dụ một thay đổi chính sách nhập cư thường do bộ trưởng phụ trách nhập cư đề xuất và triển khai, trong định hướng chung của chính phủ và luật hiện hành.

Thủ tướng không tự ban hành luật. Một dự luật thông thường phải qua quy trình nghị viện, được Hạ viện và Thượng viện thông qua, rồi nhận Royal Assent. Chính phủ có thể đề xuất và vận động, nhưng thủ tướng không thay thế cả quy trình đó. Một số quyết định hành pháp hay quy định dưới luật được ban hành theo thẩm quyền pháp luật có sẵn, nhưng cũng phải tuân thủ luật và có thể bị tòa án xem xét. Thủ tướng có ảnh hưởng chính trị rất lớn, nhưng không tự quyết mọi vụ án hay bỏ qua quy định hiến pháp.

Chịu trách nhiệm trước ai? Chính phủ phải luôn giữ được sự tín nhiệm của Hạ viện. Nghị sĩ có thể chất vấn bộ trưởng và thủ tướng, tranh luận dự luật, xem xét ngân sách và giám sát chính phủ, còn cử tri đánh giá nghị sĩ và các đảng khi bầu cử. Nếu chính phủ thua một cuộc bỏ phiếu được xem là vấn đề tín nhiệm, thủ tướng theo thông lệ có thể từ chức hoặc đề nghị giải tán Quốc hội để bầu cử, tùy hoàn cảnh hiến pháp.

Chính phủ đa số, thiểu số và nhiệm kỳ

LoạiÝ nghĩaHệ quả thực tế
Đa số (majority)Đảng cầm quyền có hơn một nửa số ghế Hạ việnDễ thông qua chương trình của chính phủ hơn
Thiểu số (minority)Đảng cầm quyền có nhiều ghế nhất nhưng chưa quá nửaPhải thương lượng với đảng khác, dễ mất tín nhiệm hơn

Thủ tướng giữ chức bao lâu? Canada không có giới hạn nhiệm kỳ cố định như mô hình tổng thống hai nhiệm kỳ. Thủ tướng có thể giữ chức miễn là còn đáp ứng điều kiện chính trị và hiến pháp, nhất là giữ được tín nhiệm của Hạ viện. Tổng tuyển cử thường theo luật bầu cử nhưng có thể diễn ra sớm hơn, và thủ tướng có thể rời chức do từ chức, thất cử hoặc không còn duy trì được chính phủ.

Thủ tướng từ chức thì sao? Không nhất thiết phải bầu cử ngay. Đảng cầm quyền có thể chọn lãnh đạo mới, và người có khả năng giữ được tín nhiệm của Hạ viện sẽ được Toàn quyền bổ nhiệm. Ví dụ gần đây: Justin Trudeau rời chức tháng 3/2025, Mark Carney kế nhiệm trước cuộc tổng tuyển cử tháng 4/2025. Điều này cho thấy bầu lãnh đạo đảng và bầu nghị sĩ là hai quy trình khác nhau.

Thủ tướng, Thủ hiến và Thị trưởng khác nhau thế nào?

Chức danhCấpVí dụ trách nhiệm
Prime Minister (Thủ tướng)Liên bangChính sách liên bang, đối ngoại, quốc phòng, di trú liên bang
Premier (Thủ hiến)Tỉnh bangĐiều hành chính phủ tỉnh, nhiều lĩnh vực y tế và giáo dục
Mayor (Thị trưởng)Thành phốLãnh đạo hội đồng địa phương theo luật tỉnh, các dịch vụ đô thị

Ví dụ cần hỏi về OHIP ở Ontario thì cơ quan của tỉnh là đầu mối phù hợp hơn văn phòng Thủ tướng. Cần hỏi về SIN thì tìm Service Canada.

Chính sách của thủ tướng ảnh hưởng đến người mới đến thế nào?

Chính phủ liên bang có thể tác động đến chính sách nhập cư, quy định quốc tịch, các chương trình hỗ trợ liên bang, thuế liên bang và định hướng kinh tế. Nhưng không phải chuyện gì trong đời sống cũng do thủ tướng trực tiếp quyết. Khi cần hỗ trợ thật, hãy đi đúng cấp:

  • Visa, PR, quốc tịch: xem hướng dẫn của IRCC và luật liên bang.
  • SIN, EI: xem Service Canada.
  • Thuế thu nhập: xem CRA (và cơ quan thuế tỉnh nếu phù hợp).
  • OHIP, trường công Ontario: xem cơ quan chính phủ Ontario và school board.
  • Thu gom rác và các dịch vụ đô thị: xem website thành phố.

Một phát biểu của thủ tướng chưa chắc là luật đã có hiệu lực. Hãy tìm văn bản pháp lý hoặc thông báo chính thức về ngày áp dụng. Với chính sách hiện đại cũng vậy, nên phân biệt cam kết tranh cử, dự luật được đề xuất và quy định đã có hiệu lực.

Nhìn lịch sử các thủ tướng cho cân bằng

Lịch sử các thủ tướng Canada không chỉ là chuyện thành tựu. Nhiều chính sách trong quá khứ, nhất là với các dân tộc bản địa (cưỡng bức đồng hóa, trường nội trú, phân biệt đối xử), để lại hậu quả lâu dài. Một bài tìm hiểu nghiêm túc cần xem cả đóng góp lẫn tác động tiêu cực của từng chính phủ (xem bài "Lịch sử Canada").

Liên hệ và theo dõi thông tin đáng tin cậy

  • Website chính thức: pm.gc.ca có bài phát biểu, lịch trình, thông cáo và danh sách Nội các.
  • Gửi thư: bạn có thể viết thư cho thủ tướng miễn phí, không cần dán tem, gửi đến Prime Minister of Canada, 80 Wellington Street, Ottawa ON K1A 0A2.
  • Xem Question Period: có thể xem trực tiếp trên mạng hoặc đến Quốc hội theo dõi. Đây là cách nhanh nhất để thấy thủ tướng và phe đối lập tranh luận.
  • Dân biểu của bạn: nếu việc liên quan đến chính sách liên bang, hãy liên hệ MP của khu bạn trước (xem bài "Hệ thống chính trị Canada").
  • Theo dõi dự luật và hoạt động Hạ viện tại ourcommons.ca, quy trình bầu cử tại Elections Canada, và đối chiếu chính sách với website của bộ hay cơ quan phụ trách. Với tin tức, hãy so sánh nhiều nguồn uy tín và xem ngày đăng.

Ba tình huống thường gặp

  • "Tôi là PR, tôi có bầu thủ tướng được không?" Chưa. Quyền bỏ phiếu liên bang dành cho công dân Canada đủ điều kiện, và bạn cũng không bầu thủ tướng trực tiếp mà bầu MP ở riding của mình.
  • "Đảng tôi thích không nhiều ghế nhất, họ lập chính phủ được không?" Về nguyên tắc, người có khả năng giữ được tín nhiệm của Hạ viện có thể được mời lập chính phủ, tùy tình hình các đảng và ghế.
  • "Tôi muốn phản ánh chuyện xe buýt thành phố." Đầu mối thường là cơ quan giao thông công cộng và chính quyền địa phương, không phải văn phòng Thủ tướng.

Các câu hỏi thường gặp

  • Thủ tướng có phải người được nhiều phiếu cá nhân nhất cả nước không? Không. Cử tri bỏ phiếu theo riding để bầu nghị sĩ, không bầu thủ tướng trực tiếp trên toàn quốc.
  • Thủ tướng có luôn là lãnh đạo đảng nhiều ghế nhất không? Không tuyệt đối. Khả năng giữ được tín nhiệm của Hạ viện mới là nguyên tắc quan trọng.
  • Thủ tướng quyết định được giá nhà và lãi suất không? Không trực tiếp. Nhiều yếu tố thị trường, cơ quan độc lập và chính quyền các cấp cùng tác động.
  • Thủ tướng làm được bao nhiêu nhiệm kỳ? Không có giới hạn cố định như ở một số nước theo chế độ tổng thống.
  • Ai thay khi thủ tướng từ chức? Người có thể lập chính phủ và giữ được tín nhiệm Hạ viện sẽ được Toàn quyền bổ nhiệm.
  • Thủ tướng và Premier có phải một người không? Không. Prime Minister đứng đầu chính phủ liên bang, Premier đứng đầu chính phủ tỉnh.

Nguồn chính thức

Kết luận

Nhớ ba điều là đủ: bạn không bầu thủ tướng trực tiếp, thủ tướng không tự làm luật, và mỗi cấp chính quyền lo một việc khác nhau.

💡 Cập nhật tháng 11/2026. Đây là thông tin tham khảo. Người giữ chức vụ, địa chỉ và quy định có thể thay đổi, nên bạn kiểm tra trang chính thức.

Ảnh minh họa từ Wikimedia Commons, bản quyền thuộc tác giả như ghi chú dưới ảnh.